Post-Truth Çağında Deepfake ve Kuşaklar Arası Gerçeklik Algısı
Article Sidebar
Main Article Content
Özet
Bu çalışma, yapay zekâ tabanlı deepfake teknolojisinin post-truth ikliminde, Türkiye örneklemindeki X ve Z kuşakları üzerindeki psikolojik yansımalarını ve gerçeklik algısı üzerindeki tahribatını analitik bir perspektifle analiz etmeyi hedeflemektedir. Nesnel gerçekliğin bireysel yargılar ve duygusal refleksler karşısında ikincil bir konuma itildiği günümüz bilgi ekosisteminde deepfake; bireyin görsel veriyi mutlak gerçek kabul etme yönündeki kadim zihinsel eğilimini suistimal ederek epistemolojik anksiyete, güven erozyonu ve bilişsel bitkinliğe yol açmaktadır. Araştırma kapsamında, Marc Prensky'nin "Dijital Yerli" ve "Dijital Göçmen" kavramsallaştırmalarından hareketle, İstanbul, Konya ve Adana illerinde yaşayan 20 X kuşağı ve 20 Z kuşağından olarak toplam 40 katılımcı üzerinde nicel bir anket çalışması yürütülmüştür. Elde edilen ampirik veriler, iki kuşak arasında yapısal bir bilişsel uçurum olduğunu kanıtlamaktadır. Z kuşağı katılımcılarının %100’ü, sunulan sentetik içerikleri görsel dengesizlikler ve dijital kusurlar üzerinden hatasız bir şekilde tespit etmiştir. Bu kuşak için dijital güven varsayılan bir hak değil, sürekli bir teyit süreciyle ulaşılan geçici bir kanaattir. X kuşağında ise başlangıç evresinde katılımcıların yalnızca %35'i içeriği doğru teşhis edebilmiş, %65'i videoyu gerçek olarak nitelendirmiştir. X kuşağı, dijital manipülasyonları deşifre ederken teknik detaylardan ziyade bağlamsal ve mantıksal tutarsızlıklara odaklanmaktadır. Bu süreçte eğitimin gücü, X kuşağı üzerinde gerçekleştirilen kısa süreli teknik bilgilendirme müdahalesi, başlangıçta yanılan katılımcıların %61,5'inin hatalı çıkarımlarını yenilemesini sağlamıştır. Bulgular, dezenformasyonla mücadelede kuşakların farklı ihtiyaçlarına göre özelleştirilmiş dijital okuryazarlık stratejilerinin ve yasal düzenlemelerin ivediliğini vurgulamaktadır.
Article Details
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Referanslar
Aydemir, M. (2025). Sosyal bilimlerde yapay zekâ çalışmalarına yönelik kapsam taraması: DergiPark veritabanı örneği. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 56, 327–347. https://doi.org/10.52642/susbed.1623364
Aytaş, M., & Parsa, A. (2014). Yeni gerçeklik: Dijital yerliler ve göçmenlerle 21. yüzyıl okuryazarlığında birleşmek. In Z. B. Akıncı Vural (Ed.), Dijital panorama: Bilgi iletişim teknolojilerinde son gündem.
Aytaş, M. (2024). Ağ Toplumu ve Dijital Medyada Ontoloji, Zaman/Mekân Kavramlarını Yeniden Okumak. The Journal Of Academic Social Science, 37(37), 399-409.
Belen, N., & Yalçın, N. (2025). Deepfake teknolojisi ve ceza hukuku: Ses ve görüntü manipülasyonlarından doğan cezai sorumluluk. International Strategic Research Journal, 10(2), 202–228. https://doi.org/10.23834/isrjournal.1620843
Çiçek, H. K., & Yalçın, N. (2024). Is deepfake a threat or an opportunity? EuroAsia Journal of Applied Sciences, 11, 32.
Demircan, B. (2021). Gördüğün her şeye inanma: Derin sahte çalışmaları üzerine bir doküman analizi. İletişim, 6(13).
Goodfellow, I. J., Pouget-Abadie, J., Mirza, M., Xu, B., Warde-Farley, D., Ozair, S., Courville, A., & Bengio, Y. (2014). Generative adversarial nets. Advances in Neural Information Processing Systems, 27, 2672–2680.
Gupta, R., Jain, R., Khandelwal, S., & Agrawal, A. (2022). Deepfake generation and detection: State-of-the-art, taxonomy, and future directions. Artificial Intelligence Review.
Güneş, A. (2025). Deepfake’in elektronik ortamda yapay zekâ tabanlı kimlik doğrulama sürecine etkisi. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Dergisi (BTK Dergi), 3(1).
Harris, D. A. (2019). Deepfakes: False pornography is here and the law cannot protect you. Duke Law & Technology Review, 17(1), 99–127.
Keyes, R. (2004). The post-truth era: Dishonesty and deception in contemporary life. Delidolu Yayıncılık.
Mumcu, B. (2024). Deepfake: Gerçeklik algısını temelden sarsan teknoloji. https://api.batuhanmumcu.com.tr/uploads/publication/ekler/deepfake-makale.pdf
Pennycook, G., & Rand, D. G. (2021). The psychology of fake news. Trends in Cognitive Sciences, 25(5). https://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/fulltext/S1364-6613(21)00051-6
Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants. On the Horizon. MCB University Press.
Rini, R. (2017). The problem of false belief in the public sphere. The Philosopher’s Magazine, 79, 24–30.
Rubin, V. L. (2019). Disinformation and misinformation triangle: A conceptual model for fake news epidemic, causal factors and interventions. Journal of Documentation, 75(5), 1013–1034.
Schick, N. (2020). Deepfakes: The coming infocalypse. Hachette UK.
Sweller, J. (2010). Element interactivity and intrinsic, extraneous and germane cognitive load. Educational Psychology Review, 22(2), 123–138. https://link.springer.com/article/10.1007/s10648-010-9128-5
Turan, S. G. (2025). Deepfake teknolojisi, siber şiddet ve dijital iletişim: Etkileşimli tehditler ve toplumsal sonuçlar. NOHU İfad, 4(1).
Vraga, E. K., & Tully, M. (2021). News literacy, social media behaviors, and skepticism toward information on social media. Information, Communication & Society, 24(2), 150–166.
Yıldırım, G. (2025). Transformer-based deepfake detection methods (Tez No. 932065). Boğaziçi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
Yücetürk, C. (2024). Post-truth çağda yeni medyada gerçeklik. Karadeniz Kitap.